ATEX Belgesi: 2014/34/AB Kapsamında Patlayıcı Ortam Ekipmanlarının CE Uygunluğu
ATEX, Fransızca ATmosphères EXplosibles (patlayıcı ortamlar) ifadesinin kısaltmasıdır. Patlayıcı ortam; yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis veya toz hâlinde atmosferik koşullar altında hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturucu kaynakla temas ettiğinde yanmanın tüm karışıma yayıldığı ortamdır.
Petrokimya tesisleri, rafineriler, akaryakıt istasyonları, boya ve kaplama hatları, un ve yem fabrikaları, ilaç üretimi, tahıl siloları ve madenler bu tür ortamların tipik örnekleridir. Bu alanlarda kullanılacak ekipmanın Avrupa Birliği ve Türkiye pazarına sunulabilmesi için 2014/34/AB ATEX Yönetmeliği gerekliliklerini karşılaması ve CE işaretinin yanında Ex işaretini taşıması gerekir.
ATEX Mevzuatı: İki Ayrı Düzenleme
“ATEX” adı iki farklı düzenleme için kullanılır. Ürün tarafında imalatçıyı, işyeri tarafında ise işvereni ilgilendirir:
| Düzenleme | Muhatap | Konu |
|---|---|---|
| 2014/34/AB (eski adıyla ATEX 100a / 94/9/AT) Türkiye: Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) |
İmalatçı, ithalatçı, dağıtıcı | Patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanın tasarım, üretim, uygunluk değerlendirmesi ve CE/Ex işaretlemesi |
| 1999/92/AT (ATEX 137) Türkiye: Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik |
İşveren | Tehlikeli bölgelerin (zone) sınıflandırılması, patlamadan korunma dokümanı, uygun ekipman seçimi |
2014/34/AB Yönetmeliği AB’de 20 Nisan 2016’dan bu yana uygulanmakta olup 94/9/AT Direktifi’nin yerini almıştır. ATEX gereklilikleri ise 1 Temmuz 2003’ten bu yana zorunludur.
ATEX Yönetmeliği Hangi Ürünleri Kapsar?
- Ekipman: Kendi tutuşturucu kaynağına sahip makine, cihaz, sabit veya mobil donanım, kontrol bileşenleri ve enstrümantasyon (elektrikli ve elektriksiz).
- Koruyucu sistemler: Başlangıç hâlindeki patlamayı durdurmaya veya etkisini sınırlamaya yönelik sistemler (alev tutucular, patlama tahliye panelleri, patlama bastırma sistemleri vb.).
- Güvenlik, kontrol ve ayar cihazları: Patlayıcı ortamın dışında olsa da ekipmanın güvenli çalışmasına katkı sağlayan cihazlar.
- Bileşenler: Tek başına işlevi olmayan, ancak ekipmanın güvenli çalışması için gerekli parçalar.
Ex motorlar, pompalar, kompresörler, fanlar, aydınlatma armatürleri, buat ve kablo rakorları, gaz dedektörleri, sensörler, endüstriyel elektrikli süpürgeler ve Ex korumalı endüstriyel araçlar yaygın ATEX ürünleri arasındadır.
Ekipman Grupları, Kategoriler ve Bölgeler (Zone)
Ekipman, kullanılacağı ortama göre iki gruba ayrılır: Grup I madencilik (kategori M1 ve M2), Grup II madencilik dışındaki tüm alanlar (kategori 1, 2 ve 3). Grup II’de kategori, ekipmanın kullanılabileceği bölgeyi belirler:
| Kategori | Koruma düzeyi | Gaz / buhar / sis (G) | Toz (D) | EPL karşılığı |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Çok yüksek | Zone 0 – sürekli veya uzun süreli patlayıcı ortam | Zone 20 | Ga / Da |
| 2 | Yüksek | Zone 1 – normal çalışmada ara sıra oluşabilir | Zone 21 | Gb / Db |
| 3 | Normal | Zone 2 – nadiren ve kısa süreli oluşur | Zone 22 | Gc / Dc |
ATEX İşareti Nasıl Okunur?
ATEX kapsamındaki bir ekipmanın etiketinde CE işaretinin yanında altıgen içinde Ex sembolü ve koruma bilgileri yer alır. Örnek bir işaretleme:
| İfade | Anlamı |
|---|---|
| CE 0000 | CE işareti ve üretim aşamasında görev alan onaylanmış kuruluşun kimlik numarası (gerektiğinde) |
| Ex | Patlamaya karşı korumalı ekipman sembolü (altıgen içinde) |
| II | Ekipman grubu: madencilik dışı alanlar |
| 2 | Kategori: yüksek koruma düzeyi (Zone 1) |
| G | Ortam: gaz, buhar veya sis (toz için D) |
| Ex db | Koruma tipi: alev sızdırmaz mahfaza |
| IIC | Gaz grubu: en zorlu grup (hidrojen, asetilen) |
| T4 | Sıcaklık sınıfı: azami yüzey sıcaklığı 135 °C |
| Gb | Ekipman koruma seviyesi (EPL) |
Gaz ve Toz Grupları
| Grup | Örnek madde / ortam |
|---|---|
| IIA | Propan, bütan, benzin buharı |
| IIB | Etilen |
| IIC | Hidrojen, asetilen |
| IIIA | Yanıcı lifler ve uçuşan parçacıklar |
| IIIB | İletken olmayan tozlar (un, şeker, tahıl tozu vb.) |
| IIIC | İletken tozlar (metal tozları) |
Sıcaklık Sınıfları
| Sıcaklık sınıfı | T1 | T2 | T3 | T4 | T5 | T6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Azami yüzey sıcaklığı | 450 °C | 300 °C | 200 °C | 135 °C | 100 °C | 85 °C |
Patlamaya Karşı Koruma Tipleri
| Kod | Koruma tipi | Standart |
|---|---|---|
| d | Alev sızdırmaz mahfaza | EN 60079-1 |
| e | Artırılmış güvenlik | EN IEC 60079-7 |
| i | Kendinden güvenlik (ia, ib, ic) | EN 60079-11 |
| p | Basınçlı mahfaza | EN 60079-2 |
| m | Kapsülleme | EN 60079-18 |
| q | Toz dolgu | EN 60079-5 |
| o | Sıvıya daldırma | EN 60079-6 |
| n | Kategori 3 / Zone 2 için koruma | EN IEC 60079-15 |
| t | Mahfaza ile toz tutuşmasına karşı koruma | EN 60079-31 |
| h | Elektriksiz ekipman (c, b, k yöntemleri) | EN ISO 80079-36 / -37 |
ATEX Uygunluk Değerlendirme Süreci
Uygulanacak prosedür, ekipmanın kategorisine ve elektrikli olup olmamasına göre değişir:
| Ekipman | Uygunluk değerlendirme prosedürü |
|---|---|
| Kategori 1 ve M1, otonom koruyucu sistemler | AB tip incelemesi (Modül B) + üretim kalite güvencesi (Modül D) veya ürün doğrulama (Modül F) |
| Kategori 2 ve M2 – elektrikli ekipman ve içten yanmalı motorlar | AB tip incelemesi (Modül B) + tipe uygunluk (Modül C1) veya ürün kalite güvencesi (Modül E) |
| Kategori 2 ve M2 – elektriksiz ekipman | İç üretim kontrolü (Modül A) + teknik dosyanın onaylanmış kuruluşa iletilmesi |
| Kategori 3 | İç üretim kontrolü (Modül A) |
| Tüm kategoriler (alternatif) | Birim doğrulama (Modül G) |
Genel olarak süreç şu adımlardan oluşur:
- Ekipmanın kullanılacağı bölgenin ve gerekli kategorinin belirlenmesi
- Tutuşturucu kaynak analizi ve risk değerlendirmesi (EN 1127-1, EN ISO 80079-36)
- Uygun koruma tipinin seçilmesi ve ilgili standartlara göre tasarım
- Testler ve teknik dosyanın oluşturulması
- Kategoriye uygun prosedürle uygunluk değerlendirmesi
- AB uygunluk beyanının düzenlenmesi, CE ve Ex işaretlemesi, kullanım kılavuzunun hazırlanması
Başlıca ATEX Standartları
| Standart | Konu |
|---|---|
| EN IEC 60079-0 | Patlayıcı ortamlar – Ekipman için genel kurallar |
| EN 60079-1 / -2 / -5 / -6 / -7 / -11 / -15 / -18 / -31 | Elektrikli ekipmanda koruma tipleri |
| EN ISO 80079-36 | Elektriksiz ekipman – Temel yöntem ve kurallar |
| EN ISO 80079-37 | Elektriksiz ekipman – Yapısal güvenlik “c”, tutuşma kaynağı kontrolü “b”, sıvıya daldırma “k” |
| EN ISO/IEC 80079-34 | Ekipman üretimi için kalite sistemlerinin uygulanması |
| EN 1127-1 | Patlamayı önleme ve korunma – Temel kavramlar ve metodoloji |
| EN 1127-2 | Patlamayı önleme ve korunma – Madencilik |
| EN 13617 serisi, EN 13012, EN 14678-1 | Akaryakıt ve LPG ikmal istasyonu ekipmanları |
Sık Sorulan Sorular
ATEX belgesi zorunlu mu?
Patlayıcı ortamda kullanılmak üzere AB veya Türkiye pazarına sunulan ekipman ve koruyucu sistemler için 2014/34/AB gerekliliklerinin karşılanması zorunludur. İşaretleme ve AB uygunluk beyanı olmadan bu ürünler piyasaya arz edilemez.
ATEX ile IECEx arasındaki fark nedir?
ATEX, AB pazarı için yasal bir zorunluluktur. IECEx ise uluslararası, gönüllü bir belgelendirme sistemidir. Her ikisi de büyük ölçüde aynı EN/IEC 60079 serisi standartlara dayanır; ancak IECEx sertifikası tek başına ATEX uygunluğu yerine geçmez.
Kategori 3 ekipman için onaylanmış kuruluş gerekir mi?
Kategori 3 ekipmanda iç üretim kontrolü (Modül A) uygulanır ve uygunluk sorumluluğu imalatçıdadır. Bununla birlikte ekipmanın ilgili standartlara göre tasarlanıp test edilmesi ve teknik dosyanın hazırlanması gerekir.
ATEX kapsamındaki bir makine başka yönetmeliklere de tabi midir?
Evet. Patlayıcı ortamda çalışacak bir makine, ATEX’in yanı sıra Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) gerekliliklerini de karşılamalıdır. 20 Ocak 2027’den itibaren makineler için (AB) 2023/1230 Makine Tüzüğü uygulanacaktır. Ürüne göre EMC (2014/30/AB) gibi diğer düzenlemeler de devreye girebilir.
ATEX ile ilgili sorularınız mı var?
ATEX belgelendirmesi hakkında bilgi almak için TESTPLUS ile iletişime geçebilirsiniz.
